کد خبر: 70331

«مهلت یک ساله به بانک مرکزی برای جمع آوری چک پول ها» ، «جمع آوری ایران چک های ۱۰۰ هزار تومانی از پنجم بهمن ماه» تیترهایی است که در سرخط خبرهای بهمن ماه سال ۱۳۸۹ قرار داشت. اکنون بار دیگر، ایران چک های یک میلیون ریالی خبر ساز شده اند اما این بار از بازگشت آنها به چرخه پرداخت سخن می رود.

به گزارش افکارنیوز ، با انتشار خبر بازگشت این ابزار پرداخت توسط مقامات بانک مرکزی درهفته های اخیر، واکنش های متعددی از جانب صاحبنظران حوزه پولی و بانکی مطرح شده است. به همین منظور، روابط عمومی بانک مرکزی جهت تنویر افکارعمومی در گفت وگویی با سید محمود احمدی دبیر کل این بانک به مواردی همچون «دلایل جمع آوری ایران چک های یک میلیون ریالی در سال های گذشته» ، «برنامه های بانک مرکزی جهت انتشار مجدد ایران چک» و موضوعات دیگر پرداخته است که از نظر می گذرانید:

لطفاً ضمن ارایه آمار میزان مبادلات نقدی در کشور به وسیله ایران چک، دلیل احتمال انتشار مجدد ایران چک یک میلیون ریالی را بیان فرمایید.

در حال حاضر برای مبادلات نقد در کشور، بیش از ۳۷۱ هزار میلیارد ریال اسکناس و مسکوک در جریان، وجود دارد که ۱۹۰ هزار میلیاردریال- یعنی حدود ۵۱ درصد آن- ایران چک بانک مرکزی است در حالی که از نظر تعداد تنها ۴.۵ درصد اسکناس های کشور را شامل می شود. بنابراین، ایران چک پانصد هزار ریالی، بار اصلی ابزارهای پرداخت نقدی را از نظر ارزش به دوش می کشد.

از طرف دیگر، به علت افزایش نقدینگی و تورم دو رقمی طی چند سال اخیر، ارزش ایران چک پانصد هزار ریالی به شدت کاهش یافته است. اگر شاخص تورم را ملاک قرار دهیم، این شاخص از عدد ۶۶.۱۲ در سال ۱۳۸۷ با رشد ۱۷۴ درصدی به ۱۸۱.۴در آذرماه سال جاری رسیده است. به عبارتی؛ در حال حاضر ۱۳۷ هزار تومان، قدرت خریدی معادل ایران چک۵۰ هزار تومانی سال ۸۷- سال آغاز انتشار ایران چک بانک مرکزی- را دارد.

بنابراین، تصمیم برآن شد تا با هدف تسهیل بیشتر مبادلات نقدی، تنظیم ترکیب وجوه نقد و وجود ذخایر خوبی از ایران چک یک میلیون ریالی که پیش از سال ۱۳۸۹ چاپ شده بود، آمادگی لازم برای انتشار ایران چک یک میلیون ریالی را در صورت نیاز بازار در سال آینده، ایجاد کنیم.

به چه دلیل بانک مرکزی در سال ۱۳۸۹ ایران چک های یک میلیون ریالی را جمع آوری کرد؟

در سال ۱۳۸۹ مراجع نظارتی برخی ایرادات حقوقی را در مورد انتشار ایران چک یک میلیون ریالی مطرح کردند مبنی بر این که، اگر چک پول، چک است؛ برای آن پشتوانه لازم در نظر گرفته نمی شود و انتشار آن نیز زیر نظر هیات نظارت اندوخته اسکناس نیست، بنابراین مانند چک، هنگام ارایه به شعبه می بایستی پشت نویسی و باطل شود که بانک مرکزی نیز دستورالعمل مربوطه را طی بخشنامه ای به بانکها ابلاغ کرد.

این موضوع، مشکلاتی را در نظام پرداخت نقدی به خصوص پرداخت یارانه ها به وجود آورد و باعث معطلی مردم در شعب بانکها شد و آنان دیگر رغبتی به دریافت ایران چک یک میلیون ریالی از خودشان نشان ندادند. این اتفاق عملاً منجر به خروج این ابزار مهم از چرخه مبادلات نقدی روزانه مردم شد.

از طرف دیگر، کیفیت ایران چک بانک مرکزی به مراتب بالاتر از کیفیت چک پول بانکها و برخی از اسکناس ها است. همچنین ویژگیهای امنیتی بیشتری در چاپ آن به کار رفته است و ما نمی توانستیم این ثروت ملی را دور بریزیم. بنابراین نسبت به جمع آوری ایران چک یک میلیون ریالی و حفظ ذخایر آن برای موارد ضروری اقدام کردیم.

اساساً دلیل انتشار ایران چک توسط بانک مرکزی چیست؟

«چک پول» با هدف تسهیل مبادلات در ایران از سال ۱۳۶۸ منتشر شد و با توجه به فقدان اسکناس های درشت، از سال ۱۳۷۵ برخی بانکها به انتشار ایران چک در کنار چک پول روی آوردند که به محض ارایه به شعبه پذیرنده، پشت نویسی و باطل می شد.

در آن سالها که اسکناس ۱۰۰۰ تومانی درشت ترین اسکناس کشور بود، چک پولها و ایران چک بانکها نقش مثبتی در کاهش تقاضای اسکناس و مسکوک ایفا می کردند. از طرفی، انتشار چک پول توسط بانکها پشتوانه لازم و کافی را نداشت. رواج بی رویه ایران چک بانکها تبعات منفی زیادی به همراه داشت که از جمله آن می توان، به تشدید رشد نقدینگی از طریق خلق پول توسط بانکها و در نتیجه؛ تضعیف انضباط و ثبات پولی، کاهش کارآمدی سیاستهای پولی و افزایش تورم در کشور اشاره کرد.

بانک مرکزی در سال ۱۳۸۷به منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک پول و ایران چک بانکها وارد عمل شد و از تاریخ ۲۵ مرداد ۸۷ ایران چک بانک مرکزی جایگزین چک پول و ایران چک بانکها شد.

لطفاً در خصوص وجاهت قانونی انتشار ایران چک توسط بانک مرکزی توضیح فرمایید؟

مجوز انتشار ایران چک در ابتدا توسط هیات وزیران صادر شد. از سال ۱۳۸۹ این موضوع هر سال در لایحه بودجه گنجانده می شود و با تصویب نمایندگان مجلس و شورای نگهبان جنبه قانونی پیدا می کند.

برای سال ۱۳۹۳ نیز موضوع انتشار ایران چک در لایحه بودجه پیش بینی شده است. در حال حاضر نیز هیات نظارت اندوخته اسکناس که اعضای آن غالباً از نهادهای نظارتی خارج از بانک مرکزی مانند مجلس، قوه قضاییه و وزارت امور اقتصادی و دارایی هستند، همانند اسکناس بر عملیات انتشار و امحای ایران چک نظارت کامل دارد.

به چه دلیل اسکناس درشتتر منتشر نمی شود، مزایای انتشار ایران چک بر اسکناس درشت چیست؟

کارایی ایران چک و کاربرد زیاد آن در مبادلات توسط مردم بر همگان آشکار شده است و نشان می دهد جامعه نیاز به اسکناسهای درشت تر دارد. بانکهای مرکزی دنیا نیز برای تعیین درشت ترین اسکناس مورد نیاز و ترکیب بهینه، از رویکردهای مختلفی استفاده می کنند.

یکی از این روشها، رویکرد «دی متریک» است که اگر بودجه متوسط روزانه خانوار را که مقدار آن در سال و ماه مشخص است، D فرض کنیم، بزرگترین اسکناس در چرخه پولی باید ارزشی معادلD۵ داشته باشد. بر اساس آمار منتشره در سال ۱۳۹۱، درشت ترین اسکناس باید ارزشی حدود دویست هزار تومان داشته باشد.

با روش های دیگر مانند بررسی قیمت کالاهای مصرفی خانوار که در تعیین تورم از آن بهره می گیریم یا مطالعه تطبیقی با سایر کشورها، نیاز به اسکناس درشت تر به خوبی احساس می شود ولی برای انتشار آن با محدودیت هایی مواجه هستیم. از جمله این محدودیت ها، روال اخذ مجوز آن است.

برخی از اثرات روانی انتشار اسکناس درشت، واهمه دارند. در عمل نیز به علت برخی محدودیت ها در خریدهای خارجی جایگزینی ایران چک با اسکناس درشت در حال حاضر دشوار است. در هر صورت، انتشار اسکناس درشت تر، باعث کاهش هزینه های تولید و انتشار اسکناس و مسکوک برای بانک مرکزی خواهد شد. از طرف دیگر، مبادلات نقد برای مردم نیز آسان تر می شود.

رابطه و نسبت ایران چک و میزان اسکناس چگونه است. آیا با انتشار ایران چک یک میلیون ریالی سرانه اسکناس در کشور کاهش خواهد یافت؟

در بحث سرانه می خواهم به این نکته اشاره کنم که شاید مغفول مانده است. سرانه اسکناس در کشور ما حدود ۱۰۹ قطعه است که رقم بسیار بالایی محسوب می شود ولی سرانه اسکناس و مسکوک رایج در مجموع پایین است!

در کشورهای اروپایی سرانه مجموع اسکناس و مسکوک رایج بیش از ۳۰۰ قطعه است ولی در کشور ما با احتساب سرانه سکه (۱۰۶ قطعه) ، این شاخص ۲۱۵ قطعه است. البته حدود هفت درصد از تعداد قطعات اسکناس مربوط به اسکناس های ۱۰۰ و ۲۰۰ ریالی است که به بانک مرکزی برگشت داده نشده و در چرخه نیز وجود ندارند ولی در آمار سرانه اسکناس لحاظ می شوند. این قضیه در خصوص سکه های رایج نیز صادق است و حجم بالایی از سکه های ریز عملا از چرخه خارج شده اند.

انتشار ایران چک در سال ۱۳۸۷ با کارکردی شبیه اسکناس توانست سرانه اسکناس کشور را از ۱۱۴ قطعه به کمتر از ۱۰۰ قطعه برساند. با انتشار ایران چک یک میلیون ریالی فعلا قصد نداریم اسکناس های ریز را از چرخه خارج کنیم ولی خود به خود تقاضای اسکناس های ریزتر و سرانه مورد اشاره به تدریج کاهش خواهد یافت.

تاثیر انتشار مجدد ایران چک یک میلیون ریالی بر حجم نقدینگی در جریان را چگونه ارزیابی می کنید؟

با توجه به این موضوع که بانک مرکزی به هر میزان که ایران چک یک میلیون ریالی منتشر کند، به همان میزان اسکناس یا ایران چک فرسوده از جریان خارج خواهد کرد، لذا بازنشر آن تاثیری بر حجم نقدینگی درجریان نخواهد داشت.

برنامه اصلاح پولی و حذف صفر از پول ملی که در برهه ای از زمان بسیار مطرح بود، اکنون در چه مرحله ای قرار دارد؟

مطالعات مربوط به این طرح توسط بانک مرکزی انجام شده ولی زمان مناسب اجرای آن فرا نرسیده است. برای موفقیت طرح اصلاح پولی، الزاماتی وجود دارد که قبل از اجرا باید رعایت شوند. مهار تورم و کاهش آن در سطح قابل قبول مثلا دستیابی به تورم تک رقمی بسیار مهم است. تامین کسری بودجه دولت از طریق خلق پول بایستی متوقف شود. درجه آزادی اقتصاد و رژیم نرخ ارز مناسب قبل و بعد از رفرم اهمیت حیاتی دارد. اگر همه الزامات رعایت شود، می توان حذف صفر را در ابتدای یک سال مالی و طی چند فاز اجرا کرد و از مزایای آن در کمک به کاهش انتظارات تورمی و صرفه جویی در هزینه های حسابداری و تولید و انتشار اسکناس و مسکوک بهره جست وگرنه فقط پاک کردن صورت مساله با هزینه های فراوان است.

در هر حال، بخش اقتصادی بانک مرکزی که از ابتدا متولی این مهم بوده، تجربه سایر کشورها را در این زمینه بررسی و رصد کرده است. برای مثال با بانک مرکزی ترکیه به عنوان یک تجربه موفق در زمینه رفرم پولی، نشست های متعدد کارشناسی نیز برگزار شده یا بررسی طرح اصلاح پولی اندونزی که در آستانه حذف سه صفر از پول ملی قرار دارد، مورد توجه ویژه قرار گرفته است.

البته لازم است به این مهم اشاره کنم که در صورت اجرای رفرم، نیاز به تولید و انتشار بیش از دو میلیارد قطعه اسکناس برای جایگزینی اسکناسهای فعلی وجود دارد که تامین آن در مقطع کنونی با دشواری هایی مواجه است که شرح آن در حوصله این مجال نمی گنجد.

بانک مرکزی برای ساماندهی نظام پرداخت نقدی چه برنامه ای را دنبال می کند؟

در جمع بندی این بحث می خواهم عرض کنم که کشور ما در حال حاضر به اسکناس های درشت تر نیاز دارد. کاربرد و مقبولیت ایران چک این موضوع را ثابت کرده است. ولی به علت محدودیت های قانونی و جهاتی که به آنها اشاره شد، فعلا نمی توانیم اسکناس درشت تری منتشر کنیم. جایگزینی اسکناس های ریزبه جای ایران چک نیز باعث اتلاف منابع ملی است. از طرفی، هنوز تصمیم نهایی برای حذف صفر گرفته نشده است. بنابراین بانک مرکزی قصد دارد با توجه به شرایط کنونی با تداوم انتشار ایران چک پانصد هزار و در صورت نیاز جامعه ایران چک یک میلیون ریالی، گردش وجوه نقد کشور را مدیریت نماید و برای کاهش هزینه ها در مرحله بعد قصد داریم با روشهای علمی در بهینه سازی نظام پرداخت نقدی، الکترونیک و چک اقدام کنیم.