تاریخ خبر: کد خبر: 10258 دریافت نسخه چاپی

عکاشه: پایتخت ماندن تهران اشتباه است

زلزله این روزها دوباره یکی از بحث های اصلی مردم شده است؛ اینکه بالاخره می آید یا نه؟ اگر بیاید چه می شود و چه اتفاقی می افتد؟

عکاشه: پایتخت ماندن تهران اشتباه است
دکتر « مهدی زارع» دانشیار پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، یکی از کارشناسان شناخته شده موضوع زلزله در ایران است که در بسیاری از موارد، خبرنگاران برای آشناشدن با کم وکیف زلزله ها با او گفت وگو می کنند اما این بار، دکتر « زارع» به عنوان یکی از استادان نسل جدید زلزله با دکتر « بهرام عکاشه» استادی از نسل قدیمی تر به گفت وگو نشسته است. در این بحث، موضوع های بسیاری به میان آمد از جمله تاریخچه شکل گیری موسسه های پژوهشی زلزله سنجی، پیش بینی زلزله و امکان وقوع زلزله در تهران.

بخش هایی از این گفت و گو را می خوانید؛


آقای دکتر در سال ۱۳۴۸ که شما به ایران آمدید، چند ایستگاه زلزله نگاری در کشور ما وجود داشت؟
در آن زمان هدف این بود که یک شبکه زلزله نگاری در کشور به وجود آید زیرا کشور ما زلزله خیز است. آن موقع چهار ایستگاه زلزله نگاری در شهرستان ها و مراکز استان داشتیم که به علاوه ایستگاهی که در تهران بود، سرجمع پنج ایستگاه زلزله نگاری داشتیم. همان اول برای زلزله های نزدیک و محلی و دور، دستگاه های ویژه ای داشتیم. دستگاه های اشتوتگارت برای زلزله های محلی بود و دستگاه اسکانیا برای زلزله های دور.


سال ۱۳۴۷ که شما دکترا گرفتید، زلزله های دشت بیاض و فردوس در خراسان روی داد، سال ۱۳۴۱ که شما احتمالا دانشجو بودید، زلزله بویین زهرا روی داد. می خواستم لرزه خیزی ایران در این سال ها را با یکدیگر مقایسه کنم و بپرسم آیا تعداد زمین لرزه ها بیشتر شده یا اینکه امروزه تعداد ثبت زمین لرزه ها بیشتر شده است؟
به عقیده من لرزه خیزی فعلی ایران و دوره های گذشته، چندان فرقی نکرده و یکسان بوده منتها چون ما داده های ثبت شده کا ملی از آن دوران نداریم، نمی توانیم با قاطعیت درباره آن صحبت کنیم. پس اگر اکنون آمار بیشتری از تعداد زلزله داریم، به دلیل این است که دستگاه های لرزه سنجی در این دوران بیشتر شده است. ما اکنون شبکه البرز را داریم، پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی هم شبکه دارد، شبکه کشوری را هم داریم. چون تعداد پایگاه ها بیشتر شده است، آمار ثبت شده بیشتری در اختیار ماست وگرنه از لحاظ میزان لرزه خیزی، به همان صورت سابق است و تغییر چندانی در آن مشاهده نمی شود.

تهران سال ۱۳۴۵ حدود سه ونیم میلیون نفر جمعیت داشت. کارشناسان می گویند تهران در سال ۱۳۵۵ از جمعیت اشباع شد. اکنون هم تهران با حومه در طول روز حدود ۱۴-۱۳میلیون نفر جمعیت دارد. به هرحال ما اکنون در کلانشهری زندگی می کنیم که جمعیت بسیار زیاد و مشکلات و مسایل خاص خودش را دارد. بحث امکان وقوع زلزله تهران از سال ۱۳۵۰ مطرح بود. می خواستم نظرتان را درباره امکان وقوع زلزله تهران بپرسم.
در سال ۱۳۷۵ (۱۹۷۴) یک شبکه لرزه نگاری در جنوب غرب تهران تاسیس شد. این شبکه به شکل دایره بود که یک دستگاه لرزه نگاری در مرکز و شش تا در محیط این دایره نصب کردند. این دستگاه در عمق صدمتری زمین کار گذاشته بودند که به این شبکه می گفتیم شبکه « ایلپا» به معنی « Iranian Long Period Array» .


کارکرد این شبکه لرزه نگاری چه بود و برای چه هدفی ساخته بودند؟
مشابه چنین شبکه ای در تایوان هم بود. هدف از نصب چنین شبکه ای، در تایوان و ایران، اصلا زلزله خیزی منطقه ما نبود. هدف اصلی آن ردگیری انفجارهای زیرزمینی شمال سیبری بود. چون آن موقع جنگ سرد در جریان بود و ایالات متحده می خواست انفجارهای زیرزمینی شوروی سابق را ردگیری کند. آنها می خواستند دریابند از زمین لرزه هایی که پیش می آید، کدام مربوط به زلزله و کدام مربوط به انفجارهای سلاح نظامی است. از آنجایی که بزرگنمایی این دستگاه ها ۳۰۰هزار بود (که بزرگنمایی زیادی محسوب می شود) ، می توانستیم زلزله هایی با بزرگای منفی را هم ثبت کنیم. با توجه به اینکه این دستگاه ها در عمق صدمتری زمین نصب شده بود، می توانستیم همه رویدادهای لرزه ای را به خوبی ثبت کنیم. وقتی به رکوردهای زمین لرزه ای منطقه تهران نگاه می کردیم، می دیدیم تهران بسیار زلزله خیز است، هر روز چند زلزله خفیف داشتیم.

پس از صحبت های شما نتیجه می گیریم، لرزه خیزی تهران واقعیتی است که از دهه ۱۹۷۰ ثبت شده بود.
بله، البته ما همیشه تلاش می کردیم این واقعیت را منتشر کنیم، اما دولت آن موقوع از انتشار اخبار پیشگیری می کرد و بر اخبار سرپوش می گذاشت. استدلالشان هم این بود که انتشار چنین خبرهایی باعث نگرانی مردم می شود. یادم هست در سال ۱۳۶۰ زلزله ای در جاده هراز آمد و افرادی که در آبگرم آنجا مشغول شنا بودند، کشته شدند. من همان وقت نامه ای نوشتم به نخست وزیر وقت و ایشان را در جریان موضوع قرار دادم. ایشان هم ۱۲میلیون تومان دادند تا یک پایگاه زلزله نگاری درست کنیم. ما هم یکی در استان گلستان فعلی، یکی در بروجن و یکی هم در مسجدسلیمان ساختیم (چون شهر خودم است! ) . ۱۲پایگاه هم در نطنز گذاشتیم. یعنی سعی کردم از این پول بهترین استفاده را کنم و شبکه لرزه نگاری را به بهترین شکل گسترش دهم.

یعنی می گویید این گسترش شبکه حتی در دوران جنگ هم ادامه داشت؟
بله، بالاخره شبکه لرزه نگاری در ایران پا گرفت، موسسه ژئوفیزیک نیز در این زمینه همکاری می کرد. در سال ۱۳۶۸ در وزارت علوم، اسنادی را امضا کردیم مبنی بر اینکه چون کشور ما زلزله خیز است، بهتر است موسسه بین المللی زلزله شناسی را در کشور خود تاسیس کنیم. البته این مرکز بعدها به پژوهشگاه تغییر نام داد. خلاصه آنکه خواستم بگویم که ما آن زمان ضرورت وجود چنین مرکزی را در کشورمان تشخیص دادیم. نه تنها کشور ما به این موسسه های بین المللی نیاز دارد بلکه در همه استان های کشور، به چنین مراکزی نیاز داریم زیرا کشور ما به شدت زلزله خیز است.

در مورد تهران هم لازم است بحث مفصل و جداگانه ای داشته باشیم. اسناد تاریخی نشان دهنده لرزه خیزی این شهر است. گسل های کواترنری و فعالی که وجود دارد نیز به عنوان مستندات علمی بر ریسک زلزله خیزی این شهر صحه می گذارد. بحث های تغییر پایتخت یا پایتخت های جایگزین مطرح است. به تازگی هم بحث کم کردن جمعیت تهران مطرح شده است. نظر شما در این باره چیست؟ آیا شما تهران را به عنوان پایتخت ۵۰ سال آینده مناسب می دانید؟ فکر می کنید چه باید کرد؟
سوال بسیار مشکلی است. چه بخواهیم و چه نخواهیم، جمعیت تهران روزبه روز بیشتر می شود. پس باید سعی کنیم انگیزه هایی که باعث افزایش جمعیت در تهران می شود، کم کنیم و انگیزه های بهتری را برای اسکان در شهرهای دیگر به وجود آوریم. اصلا چرا تهران اینقدر بزرگ شد؟ وقتی که همه امکانات فقط در یک نقطه متمرکز شود و در شهرهای دیگر کمبودها و کاستی های زیادی وجود داشته باشد، مسلما همه در این شهر متمرکز می شوند. البته این اشکال مربوط به ۳۰ یا ۴۰سال گذشته نیست، بلکه اشکال ۲۰۰ ساله داریم. باید ببینیم که چرا جمعیت به تهران می آید. باید روی عوامل موثر در افزایش جمعیت کار کنیم. تا روی آن عوامل کار نکنیم، اقدامات دیگر فایده چندانی ندارد. بهتر است فکرهای اساسی بکنیم. من بارها تاکید کرده ام که این غده سرطانی را که طی ۲۰۰سال گذشته بدون نظارت، بزرگ و بزرگ تر شده است، باید جراحی کرد. پیش بینی زلزله نقشی برای تهران ندارد. اولا پیش بینی زلزله به این سادگی ها هم نیست که بگوییم تا یک سال یا دو سال دیگر زلزله می آید. من فکر می کنم تا ۴۰،۵۰سال دیگر هم نتوان وقوع زلزله در یک شهر را پیش بینی کرد. برخی می گویند زلزله اصلا قابل پیش بینی نیست، اما من فکر می کنم زلزله قابل پیش بینی هست اما احتیاج به زمان دارد. ما پارامترهای بسیاری برای پیش بینی زلزله نیاز داریم. ولی برای شهر تهران باید فکر اساسی کرد. تا شهرهای دیگر به قدر کافی جاذبه نداشته باشند، هر روز بر جمعیت تهران افزوده می شود.


در مورد اینکه تهران به عنوان پایتخت سیاسی و اجتماعی باقی بماند، چه نظری دارید؟
به نظر من اشتباه است. چون شهر تهران خودش مشکلات زیادی دارد و اگر پایتخت باقی بماند، مشکلات دیگری هم بر آن اضافه می شود. برای مثال الان کرج را استان کردند، به نظر شما چه مشکلی از مشکلات کرج حل شده است؟ به نظر من که مشکلی حل نشده است.



در چند سال اخیر مردم بارها در اخبار شنیده اند که مشکل پیش بینی زلزله حل شده و کسانی مدعی می شوند فناوری هایی عرضه کرده اند که با استفاده از آن می توان زلزله را پیش بینی کرد. به نظر شما برخورد واقع بینانه با این پدیده چگونه است؟
هنوز در هیچ کشور جهان، زلزله به صورت سیستماتیک قابل پیش بینی نیست. ممکن است برای یک گسل به خصوص بتوان دستگاه هایی نصب کرد و اطلاعاتی از آن تهیه کرد، اما تا این لحظه، زلزله به شکل کلی قابل پیش بینی نیست. البته یک زلزله از چند موج تشکیل شده که یکی چند ثانیه بعد از دیگری از را ه می رسد و اگر بدانیم که زلزله واقعا بزرگی در راه است، مثلا می توان راکتورهای هسته ای را خاموش کرد یا مثلا همه چراغ های راهنمایی و رانندگی را قرمز کرد و اقدام هایی از این دست. ولی تاکنون کسی نتوانسته زلزله را به شکل سیستماتیک پیش بینی کند. به عقیده من، هم اکنون زلزله شناسی و به ویژه بخش پیش بینی زلزله، مرحله کودکی را پشت سر می گذارد.


ولی موضوع ساخت دستگاهی برای پیش بینی زلزله، در چند رسانه و روزنامه مطرح شده است.
به نظر من درباره این موضوع باید بحث کرد و به کسانی که چنین ادعاهایی دارند باید گفت شما مردم را فریب می دهید. جالب است که در جایی زلزله می آید و چند نفر هم کشته می دهد، اما این فرد مدعی اختراع دستگاه پیش بینی زلزله می گوید هنوز آزمایش های مربوط به ساخت دستگاه من کامل نشده است! متاسفانه من هم در روزنامه ها خواندم که گفتند ما در زمینه پیش بینی زلزله پیشتاز هستیم که واقعیت ندارد و این سخنان، فریب مردم است. اگر این ادعاها در رسانه های جهان منتشر شود، دیگران نتیجه می گیرند که ادعاهای ما واهی است. البته این مشکل از رسانه ها هم هست که هر ادعایی را بدون تحقیق منتشر می کنند. آنها باید پیش از انتشار چنین اخباری، از افرادی که کارشناس اند، نظرخواهی کنند و بپرسند این ادعا چقدر صحت دارد. در ضمن کسی هم که پست و مقامی هم دارد، نباید به خودش اجازه بدهد، چنین ادعاهایی را منتشر کند. من به کسانی که چنین ادعا هایی کردند، گفتم شما پیش از آنکه ادعاهای خودتان را در روزنامه های ما منتشر کنید، در یک مجله بین المللی منتشر کنید. در این نشریات داورانی هستند که با ذره بین ادعاهای مختلف را بررسی می کنند. بعد که این دستاورد به نام شما ثبت شد، می توانید این خبر را در رسانه های عمومی منتشر کنید.

ارسال نظر

آرشیو
آرشیو

آخرین عناوین

آرشیو
<a href="http://www.adobe.com/shockwave/download/index.cgi?P1_Prod_Version=ShockwaveFlash"> Get adobe flash player plugin </a>