تاریخ خبر: کد خبر: 9975 دریافت نسخه چاپی

زندگی خصوصی ناصرالدین شاه به روایت نوه اش

دیگر خبری از چوبه دار و طناب و جسدهای آویزان نیست. حالا خیلی وقت است که جایش را فضای سبز و سازه هلالی شکل فلزی پر کرده که دیگر کسی را یاد ماجرای اعدام در وسط میدان نمی اندازد. با این حال، هنوز قدیمی ها میدان را به نام قدیمی اش می شناسند؛ اعدام دیروز و محمدیه امروز.

زندگی خصوصی ناصرالدین شاه به روایت نوه اش
  در آن زمان مد از اندرون بیرون می آمد و زن های شهر پیوسته چشم بدانجا داشتند تا از میانه چه برخیزد و مورد پیروی آنان قرار گیرد. چارقد ها معمولاً از زری و گارس و مشمش بود و چارقد قالبی از ابتکارات اندرون بشمار می رفت. بدین معنی که قسمت سر چارقد ها را بدقت بسیار و با آدابی خاص با نشاسته آهار زده و قالب می کردند و مرغوب ترین انواع آن را آفتاب گردانی می خواندند. این عمل کار هر کس نبود بلکه برخی در این فن تخصص داشتند و دیگران به آن ها رجوع می کردند. بعضی روی چارقد « کلاغی» بسر بسته زیر گلو گره می زدند.

زلف ها را چین چین و حلقه با لعاب بهدانه بر پیشانی می چسباندند. با وسمه یا رنگ و حنا ابروهای پهن و پیوسته می کشیدند و گاه میان آن خالی می نهادند. چشم ها را سُرمه کشیده بر چهره سفیداب و سرخاب فراوان می مالیدند. بر پشت لب سبیلی باریک می کشیدند و لب را اندکی با سرخاب رنگ می دادند. در اوایل آرخالق بر تن می کردند که سردستی بلند داشت و دور آن را که یراق دوزی بود روی پیراهن بر می گرداندند. رفته رفته نیم تنه جای آن را گرفت که به انواع مختلف دوخته می شد.
تنبان ها کوتاه بود و به زانو نمی رسید ولی بسیار فراخ و پرچین دوخته می شد و در آن فنر ها قرار می دادند تا به اصطلاح چتری بایستد و برای آنکه این منظور بهتر برآورده شود زیر آن تنبانی آهارزده می پوشیدند و در نتیجه تنبان رو دایره ای به شعاع نیم ذرع بل بیشتر گرد قامت بانوان تشکیل می داد. لبه و دور آن ها را نیز با کمر بر، جوانی و یراق های پهن گرانبها زینت می کردند. هنگامی که دسته ای از بانوان حرم به دنبال شاه روان بودند تنبان هایشان به طرزی خوش حرکت نواسانی می کرد و منظری بس تماشایی داشت. آن زمان در ایران جوراب بلند معمول نبود و جوراب کوتاه بپا می کردند و ساق های سیمی تا بالای زانو نمایان بود. کفش ها نوعی از گالش بود که از دیار فرنگ می آوردند و بانوان شیک از آن می پوشیدند.
در این اوان تاجر فرانسوی که « پیلو» نام داشت با زنش به تهران آمد و چیزهای تازه با خود آورد. مد اندرون نیز با به بازار آمدن آن اشیاء تغییر یافت. شلوارهای کش جای جوراب های کوتاه و کفش های چرمی گوناگون جای « ارسی های مداد» را گرفت. خانم ها در آرایش خود جواهر بسیار بکار می بردند. نیمتاج و سنجاق های گوهرنشان زیب سر و زلف می کردند و گاه کنار زلف پرهای رنگارنگ قرار می دادند. « عقدرو» و « سینه ریز» به گردن می آویختند و بازوبندهای درشت گران بها می بستند که رشته های ابریشمی در زیر داشت و به هر رشته گوهری تابان یا سکه ای زر آویخته بود. گل ها و اشیاء ظریف دیگر از طلا و مروارید و سنگ های قیمتی بر سر و بر می زدند و انگشترهای درشت و ریز در انگشتان می کردند.

شمایل ناصرالدین شاه و عادات و خصائل او
ناصرالدین شاه را چهره ای گشاده ومطبوع بود: چشم های گیرا و درخشانش هر دلی را مجذوب می ساخت و نگاه ملایمش را چنان نفوذی بود که در دل هر کس اثری شگفت می بخشید و خواه و نخواه در حلقۀ اطاعتش می کشید ولی گاه خشم، آن نگاه آرام را چنان سختی و تندی پدید می گشت که کس را یارای تحمل آن نبود و شراره ای که از دیدگانش می جست خرمن نیروی هر جسوری را می سوخت. دماغی کشیده و اندکی برگشته، سبلتی بلند و راست و لبانی مردانه و متبسم داشت. موهای سرش در اوان جوانی ریخته بود و دامن پیشانی فراخ تا فرق درخشانش کشیده می شد. اندامی معتدل، حرکاتی موزون، رفتاری برازنده و دست و پایی ظریف داشت. با زیردستان به رأفت و عطوفت سلوک می کرد و برای فراهم ساختن آسایش رعایا و آرامش کشور دمی نمی آسود. ولی چه سود که یک تنه بر بیگانگان نیرومند یارای پیروزیش نبود. برای خدمتگزاران پدری مهربان و برای خیانتکاران مواخذی سختگیر بود.

طبع لطیف شاه
او را طبعی حساس و ذوقی سرشار و به شعر و ادب تمایل بسیار بود. خود شعر خوش می سرود و اشعار بسیار از استادان سخن ایران و عرب از بر داشت. دیوانش مشتمل بر چند صد بیت است که به چاپ رسیده. در نخستین سفر مشهد مقدس چون شاه به زیارت مشرف شد جیغۀ گرانبهایی را که بر کلاه و گوهر دیگری که بر لباس داشت تقدیم آستان رضوی نمود و این رباعی را بسرود:

در عمر ابد، ای شَه معبود صفات / اسکندر و من صرف نمودیم اوقات
با همت من کجا رسد همت او / من خاک در تو جستم او آب حیات

شاه به نقاشی رغبتی بسزا داشت و نقش پردازان را تشویق می کرد. خود نیز دارای قلمی استوار و شیرین بود. شبیه سازی را با مداد و سیاه قلم نیک از عهده برمی آمد. هفت اثر خوب خود از او دیده ام که بشرح برخی از آن ها می پردازم:

روزی در سیاه بیشۀ مازندران شاه چند خرس شکار کرد و چون به ناهارگاه بازگشت از روی تردماغی مداد و کاغذ خواسته شبیه اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات را بسیار زود و سخت نیکو نقش ساخت. اعتمادالسلطنه پیوسته جزء ملتزمین رکاب بود و هنگامی که شاه به خوردن ناهار و عصرانه می پرداخت، در حضور نشسته روزنامه های اروپایی و تاریخ می خواند.

دیگر از آثار قلمی خوب شاه شبیه دوستعلی خان معیرالممالک جدّ راقم این سطور است که در جاجرود ساخته شده و برای نمایاندن پایۀ استعداد وی زیب این صفحات می گردد. یکی از کارهای دیگر او شبیه آغامحمدخان خواجه است که نزد عزیزالسلطان بود.

روزی شاه در دیوانخانه تفرج می کرد و کمال الملک که به دستور او پرده ها می پرداخت در گوشه ای سرگرم نقاشی بود. شاه نزد او آمد و به تماشا ایستاد و چون پردۀ کوچک ساده ای آمادۀ کار در کنار بساط وی دید هوس کرد که استعداد خویش را بیازماید و در دم قلم بدست گرفته ظرف چند ساعت دورنمایی فکری از کوه و نهر آب و تک درختی بپرداخت که برای تفنن سلطان در اندک زمانی خوب بود. پردۀ مزبور را برای امین السلطان که هنوز به صدارت نرسیده بود فرستاد و سال ها بر دیوار کتابخانۀ پارکش که اکنون محل سفارت روس است آویخته بود.
مدرسۀ دارالفنون را در عصر ناصری بنیان نهادند و استادان زبردست از اطریش و فرانسه و آلمان برای تدریس بدانجا فراخواندند. شاه سالی یکبار برای بازدید به مدرسۀ مزبور می رفت و شاگردان در حضورش از رشته های مختلف امتحان می دادند. یکی از روز ها پس از انجام مراسم بازدید شاهزادۀ علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه وزیر علوم، آقا میرزا اسمعیل نقاش معروف به جلایر را که مردی سخت خوشرو و شوخ طبع و در فنِ پرداز و « کپی» استاد بود با پردۀ بزرگی که از شاه و گروهی از وزرا ساخته بود به حضور آورد. پس از آنکه شاه زمانی دراز به پرده نگریست و تحسین فراوان کرد اعتضادالسلطنه پیش رفته شرحی مبنی بر استعداد و لیاقت جلایر ایراد کرد و در پایان مطلب عرضه داشت اما افسوس که… آقامیرزا اسمعیل مجال اتمام سخن را به شاهزاده نداد و تعظیمی کرده، گفت: « هشتاد تومان هم مقروض است. » شاه را هوش و گفته وی نیز پسند افتاد و پانصد تومان انعامش داد. میرزا اسمعیل عادت به افیون داشت و چون دانست که اعتضادالسلطنه می خواهد رازش را فاش سازد، فرصت اتمام سخن را به او نداد و ضمناً حاجت خویش را با شاه باز گفت.

نیکو به هدف می زد
شاه در تیراندازی مهارتی تام داشت و گلوله را نیکو به هدف می زد. زمانی که قورخانه در خیابان سردر الماسیه واقع و سپرده به اقبال السلطنه بود، شاه روزی برای بازدید بدانجا رفت. من آنوقت در خدمت نظام بودم و کامران میرزا نایب السلطنه وزیر جنگ بود. در باغ قورخانه برای استراحت شاه و همراهانش چند خیمه فراخ دامن افراشته در آن انواع شیرینی و میوه چیده بودند. در سراپردۀ مخصوص میزی بزرگ در کناری نهاده بیست قبضه تفنگ ساخت قورخانه روی آن قرارداده بودند. (تفنگ های سربازی آن دوران مارتینی بلند و کوتاه و هنری مارتن ورندل بود. )

شاه پس از بازدید قسمت های مختلف به چادر مخصوص آمده یکسر به سوی میز مزبور رفت و پس از دقت و رسیدگی بسیار و مقایسۀ تفنگ ها با نمونه، یکی از آن ها را برداشته بدست پیشخدمتی داد و گفت تا صفحۀ کاغذی به دیوار نصب کند و آن را هدف قرار دهد. او نیز اطاعت کرد و به تیر سوم نشانه را زد. آنگاه شاه تفنگ را بازستاند و لنگۀ سبلت راست را جمع آورده در دهان گرفت و گفت: « نرۀ فانوسی را که به دیوار نصب است خواهیم زد. » به صدای تفنگ فانوس درهم شکست و فریاد تحسین از حضار برخاست و قریب هزار سکۀ زر به عنوان ناز شست تقدیم شد. شاه به صاحب منصبان خارجی از قبیل « لمر» و « پروسکی» فرانسوی، « پولکونیک» روسی، « آندرنی» ایتالیایی، « متس» ، « واگنر» و « کنت دومن فرت» اطریشی (رئیس نظمیه وقت) و « اشتوداخ» آلمانی که در حضور بودند به هر یک چند سکه زر بخشید که همه با کمال مسرت پذیرفتند.
شاه با وقفه بین هر جمله سخن می گفت. صدایی آرام و در عین حال آمرانه و خنده ای مخصوص به خود داشت. بیشتر کلمات را از حلق ادا می کرد. زبان فرانسه را نیک می دانست ولی به روانی حرف نمی زد. صحبت او را با سفرا و بانوانشان که نزد انیس الدوله می آمدند بسیار شنیده ام. بر جغرافیا احاطه داشت و بیشتر اوقات فراغت خود را به مطالعه آن می گذرانید. علاقه وافری نیز به تاریخ داشت و چنان که گذشت همه گونه تاریخ در حضورش خوانده می شد و بر اثر همین علاقه بود که به جمع آوری و طبع « ناسخ التواریخ» امر کرد.

راه نجات از ظلم باز بود…
بار یافتن به حضور شاه برای هر کس میسر بود و بیشتر نیازمندان عرایض را بدون واسطه، خود به دست سلطان می دادند. مردم طبقۀ سوم به آسانی اجازه شرفیابی یافته شکایت خود را شفا ها به عرض می رساندند و مأیوس بر نمی گشتند مگر آنکه حق به جانبشان نبوده باشد. هر گاه کسی از پسرش نایب السلطنه شاکی بود توسط صدراعظم به عرض می رساند و اگر از صدراعظم ستمی به وی رسیده بود بوسیلۀ یکی از علمای وقت یا خواجه سرایان محترم و یا عزیزالسلطان دادخواهی می کرد. خلاصه آنکه راه نجات از ظلم و تعدی به مردم باز بود و می دانستند که فریادرسی دارند.

نمازش ترک نمی شد
شاه را در ادای فرائض مذهبی اهتمامی بسزا بود. هر بامداد در سر حمام چند صفحه از کلام ربانی تلاوت می کرد و هرگز نمازش ترک نمی شد. پیوسته مُهری کوچک در جیب داشت و چون هنگام گزاردن نماز فرا می رسید دستمال خود را بدل از سجاده بر زمین گسترده، مُهر را روی آن قرار می داد و به نیایش پروردگار می پرداخت. یاد دارم روزی در جاجرود هوا سخت سرد و زمین پوشیده از برف بود و شاه سرگرم شکار. چون آفتاب آهنگ مغرب کرد شاه دست از شکار کشید و گفت تا قالیچه ای روی برف گستردند و موزه از پایش بیرون آوردند آنگاه وضوء ساخته به نماز ایستاد.

پنج وعده قلیان
شاه روزی پنج قلیان می کشید. به کشیدن انفیه معتاد بود و بهترین آن را از هندوستان برایش می آوردند که در قوطی ظریفی از طلا و مینا ریخته در جیب می گذاشت و روزی چند بار از آن اسعتمال می کرد.

شام شاهانه بیرون از کاخ
ناصرالدین شاه ماهی چند شب شام را در بیرونی می خورد و بیشتر شب هایی بود که کارهای دولتی و کاغذخوانی و نامه نویسی داشت. حکام و مامورانی که بایستی به محل کار خود می رفتند برای گرفتن دستور به حضور می آمدند. غلامحسین خان امین خلوت (بعد ملقب به صاحب اختیار شد) ، مهدی خان آجودان مخصوص (در دورۀ مظفری ملقب به وزیر همایون شد) ، ادیب حضور (در اواخر ملقب به اعتمادالسلطنه شد) برای خواندن عرایض و نوشتن جواب ها در حضور می نشستند. پس از پایان کار تنی چند از خواص آمده سخن از شکار و اسب به میان می آمد و یا چند دست شطرنج بازی می شد. گاه خود شاه با یکی از پیشخدمت ها به بازی می نشست و گاه دو حریف پُرادعا را به نبرد رخصت می داد و خود به تماشا می نشست. کسانی که در حضورش شطرنج می باختند بدین قرار بودند: محمدخان غفاری، اقبال الدوله که در اوایل ریاست تفنگدار ها را داشت و بعد وزیر خالصه شد. امین خلوت برادر کهتر اقبال الدوله، محمد ابراهیم خان معروف به چرتی و متخلص به « فرزانه» که دیوانش به طبع رسیده. آقامچول زین دارباشی ملقب به صدیق السلطنه. اکبرخان نایب ناظر برادر مجدالدوله، شاهزادۀ معتضدالسلطنه پسر اعتضادالسلطنه وزیر علوم و آجودان مخصوص.

ارسال نظر

آرشیو
آرشیو

آخرین عناوین

آرشیو
<a href="http://www.adobe.com/shockwave/download/index.cgi?P1_Prod_Version=ShockwaveFlash"> Get adobe flash player plugin </a>